Het belang van een gat in de dijk

Gastblog door Jan Jelle Jongsma, districtshoofd It Fryske Gea

“Jan Jelle Jongsma is districtshoofd bij It Fryske Gea. Hij neemt je mee in de wereld van zoet en zout. Middenin de zeedijk bij Hallum wordt een gemaal gebouwd en komt in Noard-Fryslân Bûtendyks een geleidelijke overgang van het zoete binnendijkse land naar de zoute Waddenzee. Jan Jelle neemt je mee in het project ‘Vijfhuizen ‘fan swiet nei sâlt’.”

15220000_574767942721438_574423839900638252_n

De waterschappen in Nederland hebben de waterbeheersing perfect in de vingers. Dat geeft me als inwoner van een land dat voor een groot deel onder de zeespiegel ligt een veilig gevoel. Het kwaliteitsbeheer is in professionele handen bij de waterschappen, dat heb ik ook geleerd toen ik in de periode van 2005-2008 heb gewerkt bij waterschap Velt en Vecht in Drenthe en Overijssel.

Dijken zijn onneembare obstakels voor vissen

De veilige dijken en kaden hebben voor de natuur ook grote nadelen. Voor vis zijn dit bijvoorbeeld obstakels die niet te passeren zijn. De laatste jaren komt er steeds meer aandacht voor vismigratie. Veel gemalen en stuwen worden gelukkig vispasseerbaar gemaakt, zodat verspreiding van vis weer mogelijk is in een veel groter deel van het waterstelsel in Nederland. De grootste spanning zit vooral in de zeedijken. Als daar een vispassage gerealiseerd moet worden, heeft dit enorme gevolgen. De veiligheid van de inwoners van Nederland moet gegarandeerd blijven, dus daarom worden er vooral technische oplossingen gebruikt om vispassage mogelijk te maken. Of zoals bij de grote rivieren bijvoorbeeld een kierbesluit, waarbij kleppen in een kunstwerk op een kier blijven staan zodat vis van zoet en zout water kan zwemmen.

Provincie Fryslân, It Fryske Gea en Wetterskip Fryslân slaan handen ineen

In Noard-Fryslân Bûtendyks beheert It Fryske Gea ruim 4200 hectare natuur, bestaande uit slikvelden, kwelders en zomerpolders. Een enorm uitgestrekt gebied van 20 kilometer lengte, tussen Zwartehaan en Holwerd. Middenin dit gebied, nabij de dorpen Hallum en Marrum werkt It Fryske Gea samen met Wetterskip Fryslân aan een dijkdoorbrekend project: Gemaal Vijfhuizen, met een soort ‘rivier’ over de kwelder van het Noarderleech. Het totale project wordt in opdracht van de provincie Fryslân uitgevoerd. Het project achter de zeedijk is onder regie van It Fryske Gea en het gemaal in de dijk valt onder Wetterskip Fryslân. Het graven van de toegangsvaart naar het gemaal vanaf de Dokkumer Ee is een project van Wetterskip Fryslân en Provincie Fryslân gezamenlijk, omdat hier ook grond moest worden verworven.

Stand van zaken

Inmiddels is het aanvoertraject naar het gemaal in uitvoering. Een deel is al gerealiseerd, en ander deel wordt in 2018 afgerond. Het waterschap is druk bezig met het bouwen van het gemaal Vijfhuizen in de zeekerende Waddendijk. Op de achterliggende kwelder wordt hard om het van It Fryske Gea in 2018 af te ronden. De nieuwe uitwateringsslenk ligt in een gebied van ruim 30 hectare. Straks heeft de Waddenzee hier meer invloed. De zomerpolder zal langzaam veranderen naar een kwelder, waarbij een prachtige zoet-zout overgang zal ontstaan op de kwelder en in de nieuwe afwateringsslenk.

Unieke zoet-zoutovergang voor west-Europa

Door de klimaatverandering neemt de regenval toe. In tijden van veel neerslag zal het Friese boezemwater en aangrenzende polderwater vanuit het gemaal naar het buitendijks gebied stromen. Hier ontstaat een zoetwaterstroom op de kwelders, uniek in West-Europa waar het meest water rechtstreeks in zee wordt geloosd via gemalen of zeehavens. Maar hier kan op de kwelder een brak gebied ontstaan, met soorten die we door vele dijksversterkingen en inpolderingen zijn kwijtgeraakt langs de randen van de dynamische Waddenzee.

De vis ligt in de Waddenzee te wachten om naar binnen te zwemmen
Uit de zogeheten nulmonitoring is gebleken dat veel vis aanwezig is het buitendijks gebied, en eigenlijk letterlijk ligt te wachten op het mogelijk worden om weer het binnenland in te zwemmen. Denk hierbij aan soorten als paling, spiering en bot. Ze willen graag het zoete water in om een deel van hun leven door te brengen. Terwijl aan de binnenzijde van de zeedijk juist zoet boezemwater aanwezig is met de hiervoor typische zoete vissoorten.

Het nieuwe gemaal moet op 31 december 2018 functioneel zijn. Daar zijn alle planningen op afgestemd. Op dat moment is de vijzel van het gemaal passeerbaar voor vis vanuit de Waddenzee die het binnenland in willen trekken. Omdat we een nulsituatie in kaart hebben gebracht, kunnen we in de toekomst bekijken hoe groot het effect is. Passeren er straks daadwerkelijk enorm veel vissen langs het gemaal. Ook volgens we de planten in het gebied, de huidige graslandsoorten in het te ontpolderen gebied worden uiteindelijk verruild voor soorten die thuishoren in meer brakke en zilte milieus. Dat is ook heel interessant voor ons als natuurbeheerder om te volgen.

Aan zo’n ingreep zit een enorm voortraject en uitvoeringstraject vast. Voor mij als districtshoofd heeft het veel tijd gevergd, om samen met collega’s en andere betrokken partijen het project mogelijk te kunnen maken. Een omvorming van zomerpolder naar kwelder gaat gepaard met veel vergunningen en veel afstemming met organisaties en de omgeving. Alles moet goed getoetst worden en ook de zoektocht naar financiering is essentieel. Met heel veel partijen maken we dit unieke project mogelijk.

Toekomstbestendig voor het vee

Het gebied achter de zeedijk is een cultuurlandschap. Het is destijds met landaanwinningswerken (rijshouten dammen) door mensenhanden gecreëerd. Om variatie in vegetatie, insecten, vogels en zoogdieren te houden, is beweiding de meest geschikte vorm van beheer. Om die reden heeft It Fryske Gea het gebied verpacht aan een kleine 30 vee-eigenaren uit de buurt. Voor het vee is veeveiligheid van groot belang, bij een grote zomerstorm kan het water buitendijks opstuwen en dient het vee geëvacueerd te worden. Vanuit mijn rol als districtshoofd heb ik veel overleg gehad met onze pachters, over hoe we het gebied veilig kunnen inrichten voor vee, waar de vluchtroutes naar vanghokken gerealiseerd moeten worden, waar nieuwe drinkwaterbakken moeten komen, hoe het gebied tijdens en na de inrichting ontsloten worden voor maaiappartuur, etcetera. Enorm veel praktische afstemming, ook met ingenieursbureaus, projectgroep, klankbordgroep, pachters, vergunningverleners, beleidsadviseurs, collega’s, etc.

Maar als het gemaal eind 2018 functioneert met een goede afwatering over de kwelder, vanaf dan krijgt de natuur weer vrij spel en rust. De huidige grijze moddercontouren raken dan weer begroeid en voor de vismigratie wordt het een prachtig icoonproject dat internationaal aandacht zal krijgen. Met de voormalig directeur van de Waddenvereniging heb ik de eerste afspraak al staan voor het voorjaar van 2019. Arjan komt graag kijken wat het project opleveren zal op het gebied van vismigratie.

Op het Noorderleeg 5A, 9074 TG Hallum heeft It Fryske Gea sinds enkele jaren het Kweldercentrum Noarderleech. Dit onbemande bezoekerscentrum is dagelijks geopend van 08.30 tot 17.00 uur. Mensen die benieuwd zijn, nodig ik van harte uit om het centrum te bezoeken en een rondwandeling te maken op het Noarderleech. Kom genieten van de enorme uitgestrektheid van het gebied, en neem ook zeker een kijkje op het Waddenbalkon waarbij mooi uitzicht is op het te bouwen gemaal in de Waddendijk.

Jan Jelle Jongsma

« Alle blogartikelen

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *